Skip to main content

Wenen 2016 – Bijzonder aan Wenen: haar architectuur

Wenen is een stad met vele prachtige, historische gebouwen en de ganse historische binnenstad kreeg de titel Unesco Werelderfgoed. Want zoveel macht en rijkdom geconcentreerd in één familie (de Habsburgers) en stad, moest geëtaleerd worden. In dit stukje wil ik daarom een opsomming geven en soms een woordje uitleg over alle architecturale parels die Wenen rijk is en wil ik kort iets zeggen over de natuur in en rond Wenen (want Wenen prijkt vandaag bovenaan de VN lijst van meest leefbare en groene steden).

De bouwkundige geschiedenisles start met de Romeinen. Uit deze periode zijn nog resten te bezichtigen aan de Michaelerplatz en de Hoher Markt. Gebouwen met Romaanse bouwstijl zijn erg schaars:  enkel de Ruprechtskirche stamt van deze tijd en is daarmee het oudste overgebleven gebouw van Wenen.  De Stephansdom is de gotische topkathedraal van Wenen.  Ook de Minoritenkirche is gotisch.  De Renaissance bouwstijl is in Wenen weinig zichtbaar (wegens de korte bouwperiode en wegens het gebruik van belastinggelden voor oorlogsvoering en niet voor bouwprojecten.).

Zicht op Stephansdom en Wenen vanaf Ferris Rad, Wenen.
Wenen 2016: Zicht op Stephansdom en Wenen vanaf Ferris Rad.

Een eerste belangrijke bouwperiode die zorgde voor een grondige facelift van de stad, is de periode 1685-1730, toen Wenen heropgebouwd werd in barok stijl na de onsuccesvolle maar verwoestende belegering door de Turken. De beroemdste Oostenrijkse barok architecten zijn Johann Bernhard Fischer von Erlach en Johann Lukas von Hildebrandt. Zij ontwierpen enkele schitterende barokke paleizen waaronder Schloss Schönbrunn (von Erlach), Schloss Belvédère (von Hildebrandt), en Palais Liechtenstein (Domenico Martinelli). Ook van hun hand zijn de barokke kerken Peterskirche (von Hildebrandt) en Karlskirche (von Erlach). Deze laatste is het Weense hoogtepunt van de barok en contrareformatie. In beide kan je schitterende koepelfresco’s van Johann Michael Rottmayr bewonderen. Von Erlach ontwierp tevens de Nationalbibliothek waar je mond zal openvallen van bewondering bij het betreden van de Prunksaal met plafondfresco’s van Daniel Gran.

Karlskirche, Wenen.
Wenen 2016: Karlskirche.

Andere kerken in Wenen die de moeite zijn, zijn de Augustinerkirche (Gotiek-Barok) en Kapuzinerkirche (Kaisergruft) met resp. de harten en lichamen van quasi alle Habsburgse keizers en familieleden, de Jesuïetenkirche (Barokke kerk met opmerkelijke trompe l’oeil koepel van Andrea Pozzo) en Votivkirche (neo-gothische kerk gebouwd in opdracht van keizer Frans Jozef I n.a.v. een mislukte moordpoging op zijn persoon.)

Trompe l'oeil koepel van Andrea Pozzo, Jesuietenkirche, Wenen.
Wenen 2016: Trompe l’oeil koepel van Andrea Pozzo, Jesuietenkirche.

Een tweede belangrijke bouwperiode was onder het bewind van Frans Jozef I in de 19de eeuw, die de Weense omwalling liet neerhalen en verving door de Ringstrasse.   Dit is een statige, met bomen afgezoomde boulevard waarlangs indrukwekkende gebouwen werden neergepoot volgens conservatieve, architectonische imitatiestijlen: het ‘historicisme’.  Ik heb het over majestueuze stulpjes als het stadhuis (neo-gotiek), parlement en ministeries (neoklassiek), universiteitsgebouwen, het beurspaleis, over muziektempels (in neo-renaissancestijl) als de Weense Staatopera, Volksoper Wien, Theater an der Wien, het Musikverein, Konzerthaus, over theaters als Burgtheater en Volkstheater, over de Votivkirche (in neo-gotiek) en over musea als het Kunsthistorisch en Natuurhistorisch museum.

En bovenal, de architectuur die niet mag ontbreken in dit verhaal, is wat het epicentrum van de Habsburgse macht was gedurende 650 jaar: de Hofburg. Belangrijke, publiek toegankelijke onderdelen van de Hofburg zijn de Schweitzertor, de gothische Hofburgkapelle (waar concertmissen gehouden worden door de Wiener Sängerknaben), de Kaiser Schatzkammer (met de keizerlijke (kroon)juwelen), de Kaiser appartementen (o.a. de privévertrekken van Keizerin Sisi) en het Sisi museum, de wereldberoemde Spaanse rijschool met een dressuur show met Lipizzaner paarden, de Augustinerkirche (met neo-gotisch interieur en urnen met harten van vele Habsburgers), het Albertina Museum (gehuisvest in de voormalige keizerlijke gastenverblijven), de Nationaalbibliotheek (met 8 miljoen boeken en de barokke overdaad in de Prunksaal) en het Burgtheater. De (kunst)verzamelingen van de Habsburgers werden ondergebracht in het Natuurhistorisch Museum en Kunsthistorische Museum, en de Neue Burg. De keizerlijke paardenstallen werden recent omgebouwd tot een museumcomplex ‘MuseumsQuartier’ (zie verderop).

Buiten Wenen, is de barokke abdij van Melk (‘Stift Melk’) absoluut het vermelden waard. Deze abdij ligt in Melk, langs de oever van de Donau, in de Wachau wijnstreek (Unesco werelderfgoed). De abdij werd ontworpen door Jakob Prandtauer. Hoogtepunten hier zijn de marmeren zaal met fresco’s van Paul Troger, de bibliotheek met boekdrukken uit de 15de en 16de eeuw en de barokke kerk. De marmer in de kerk is fake (stucco werk) en het goud is dat ook (Slechts 5 kg bladgoud werd gebruikt voor de ganse kerk!) maar het resultaat is schitterend indrukwekkend!

Secession tempel, Wenen.
Wenen 2016: Secession tempel.

Constructies van recentere makelij (rond 1900) in Wenen zijn het Ferris rad (dat gelegen is in het Prater, een echt Weens icoon is en uitermate populair) en de Secession kunsttempel (dat gelegen is tussen Naschmarkt en Karlsplatz en een ontwerp is van Joseph Maria Olbrich). De Secession stroming was de Oostenrijkse/Weense variant van de Jugendstil beweging en een erg interdisciplinaire kunstbeweging. Schilder Gustav Klimt en architect Otto Wagner zijn de mede-oprichters (samen met architecten Olbrich en Josef Hoffman, beide leerlingen van Wagner, en met schilder en ontwerper Koloman Moser) en de bekendste vertegenwoordigers van de Secession beweging. Klimt schilderde in 1902 het 19m lange ‘Beethoven Fries’ op de muren van het museum. Wagner ontwierp o.a. verschillende Weense metrostations en de Kirche am Steinhof in Secession stijl. In 1905 stapten Klimt, Wagner en andere prominenten uit onvrede uit de beweging. Deze Weense creatieve periode, gestuwd door de Secession beweging, kwam tot een plots einde met de dood van Klimt, Wagner, Moser en Egon Schiele in 1918.

Ook van belang zijn de architecturale realisaties van de Bauhaus stroming en architect Friedensreich Hundertwasser waar resp. geen enkele en alleen maar kromme lijnen zijn terug te vinden. Voorbeelden zijn enerzijds het strakke Wittgensteinhaus in Bauhaus stijl (1925-1929) en anderzijds het KunstHausWien uit 1988 van Hundertwasser.

KunstHausWien herbergt nu een museum gewijd aan het leven en werk van architect Hundertwasser. Hij was in zijn beginjaren schilder en architectuurcriticus. Zo pleitte hij in (ellendig lange) lezingen (die hij naakt gaf!) tegen het modernisme en voor persoonlijke, ambachtelijke, organisch gegroeide architecturale realisaties. Deze architectuurmanifesten en een grote collectie schilderijen zijn in dit museum samengebracht. In zijn latere leven realiseerde hij ook enkele van zijn ideeën waarvan maquettes in het museum staan. Zijn architectuur wordt gekenmerkt door kromme lijnen, hevig kleurgebruik en gebruik van keramiek en groene planten. Naast het KunstHausWien, zijn in Wenen de sociale woonblok Hundertwasserhaus uit 1985 en de afvalverbrandingsoven en stadverwarmingscentrale van Spittelau uit 1992, van zijn hand en een bezoek waard.

Het Oostenrijkse paviljoen voor Expo ’58 in Brussel is het 21er Haus dat in Schweizergarten in Wenen heropgebouwd is, aansluitend aan de tuinen van Schloss Belvedere. Het wordt gebruikt als expositieruimte voor Oostenrijkse en internationale kunst van na WOII.

De Danubeturm of Donautoren, gebouwd in 1962-64 en gelegen in district Donaustadt, is met 252 m de hoogste bouwconstructie in Oostenrijk. Het is een lange spitse naald met op 165 m hoogte een observatieplatform en ronddraaiend café en restaurant. In de jaren ’70 waren de enorme waterinfrastructuurwerken rond de Donau in Wenen voltooid en daarmee behoorden de regelmatige overstromingen van de Donau in Wenen tot het verleden. Het ganse gebied rond de Donau werd van dan af interessant voor projectontwikkelaars. Donaucity, een stad in een stad, in district Donaustadt (linkeroever), werd gerealiseerd in de loop der jaren met de bouw van UNO city (1979), Austria Center Vienna (1987), de Andromeda wolkenkrabber (1996-98), nog meer hoogbouw en recent DC Tower 1 (2010-13) die met 248m de hoogste wolkenkrabber van Oostenrijk is. Op de rechteroever werd de Millennium Tower gerealiseerd: 171m hoog.

Recente realisatie in de binnenstad van Wenen die het vermelden waard zijn, zijn de verbouwing (1998-2001) van de voormalige keizerlijke stallen tot het MuseumsQuartier, een gigantisch museumcomplex met verschillende musea met moderne en hedendaagse kunst (zoals het MUMOK, het Leopold Museum en Kunsthalle Wien), of Wohnbau Spittelauer Stadtbahnbögen in de wijk Alsergrund en ontworpen werd door de betreurde Zaha Hadid (2004-2005), of de vier, in 1999-2001 tot woon, kantoor en winkelcomplex omgebouwde Gasometers in de wijk Simmering.

Hundertwasserhaus, Wenen.
Wenen 2016: Hundertwasserhaus.

Wenen is de groenste hoofdstad ter wereld. Zowat de helft van Wenen is bebost. Wenen heeft vele mooie parken (Stadtpark, Volksgarten, Burggarten, Prater, Augarten, Donauinsel, Donaupark, Wienerwald,…, de tuinen van Schloss Schönbrunn en Belvedere). Zo is de Donauinsel een 21 km lange groene long tussen het Donaukanaal en de nieuwe Donau, en samen met de Alte Donau die zo’n 5 km lang is, is het nu een paradijs voor wandelaars en fietsers en (water)sporters/genieters. Zo ligt het 100.00 ha grote Wienerwald ten zuidwesten van Wenen en hier ontspringt de Wien, de rivier die door Wenen stroomt en uitmondt in de Donau en Wenen haar naam gaf. Bovendien ligt Wenen in een wijnbouwgebied (bijv. Wachau) en de wijnranken reiken tot in de buitendistricten van Wenen.  Tenslotte kent Wenen ook vele mooie open ruimtes: straten (Ringstrasse, Graben), pleinen (Hohermarkt, Judenplatz, Am Hof, Karlsplatz) en markten (Fleischmarkt, Naschmarkt, Rochusmarkt).

Besluit: Wenen is op architecturaal vlak een uiterst boeiende stad met als hoogtepunten Stephansdom, de Barokke bouwperiode, de Ringstrasse, en de bouwkunst van Hundertwasser.

One thought to “Wenen 2016 – Bijzonder aan Wenen: haar architectuur”

Geef een reactie

%d bloggers liken dit: