Skip to main content

Achtergrondinfo: De wereld en de Barok van Peter Paul Rubens.

Intro

Tot januari 2019 loopt het Cultuurfestival ‘Antwerpen Barok 2018: Rubens Inspireert.’  Tijdens het festival worden grote expo’s gehouden, lezingen gegeven, theater gebracht, muziek gespeeld, wandelingen gemaakt, enz. Maar de gemeenschappelijke factor tussen die overdaad cultuur, is dus Rubens. Over die man wil ik het in dit stukje eventjes hebben. Over de tijdsperiode waarin Rubens leefde, over de kunststroming ‘Barok’, en over Peter Paul Rubens natuurlijk (zijn levensverhaal, zijn schilderstijl en invloeden, werken,…). Daarom dit artikel met achtergrondinfo: ‘De wereld en de Barok van Peter Paul Rubens’. De komende weken ga ik nog wat artikels posten over het cultuurfestival zelf in’t algemeen en in’t bijzonder over de grote expo’s in musea als MAS, M HKA en Middelheimmuseum (met veel foto’s!). Veel leesplezier!

Antwerpen 2018: Rubenshuis - Zelfportret van Rubens.
Antwerpen 2018: Rubenshuis – Zelfportret van Rubens.

In welke tijd leefde Peter Paul Rubens (1577-1640)?

In de zestiende eeuw was Antwerpen zowat het centrum van de wereld. “Vandaag de dag denken nog vele Antwerpenaren zo…”, zeggen mensen van de parking over Antwerpenaars. 😉 Antwerpen beleefde een gouden eeuw, werd ongelofelijk rijk en genoot wereldfaam. Het stadhuis van Antwerpen, dat momenteel vernieuwd wordt, dateert uit die periode.

Maar het was ook een zeer woelige periode: er waren grote religieuze meningsverschillen (calvinisten versus rooms-katholieken) en er was sterke onvrede met de Spaanse Habsburgse heersers. Dit resulteerde in allerlei geweld en gewapende conflicten, zoals de beeldenstorm in 1566, de Spaanse furie in Antwerpen in 1576, de val van Antwerpen in 1585 (die de scheiding betekende tussen de Zuidelijke en de Noordelijke Nederlanden en het einde betekende van de bloeiperiode van Antwerpen).

De 80-jarige oorlog (die woedde tussen de inwoners van de Lage Landen en hun overheersers, de Spaanse Habsburgse kroon) en de 30-jarige oorlog (een religieus conflict -reformisten versus katholieken- tussen de meeste Europese staten van 1618 tot 1648) werden pas beëindigd in 1648 met de Vrede van Westfalen.

Kenmerken van de kunststroming Barok

De opkomst van de barok moet in die tijdsgeest begrepen worden. De barokke kunststroming was een antwoord van de contra-reformisten om zieltjes terug te winnen van de protestanten. Barok was geweld(ad)ige kunst en propaganda. Barok zit vol vuur en passie, is een wervelstorm, is de combinatie van indringende horror en overdadige schoonheid. Barok speelt met licht en donker (clair-obscure), houd je voor de gek (trompe-l’oeil) en zit vol symboliek. Barok is voluptueus naakt en supergespierde torso’s. Barok is drama en theater. Barok is diepe emotie en zit vol wervelende actie. Barokke kunst moest de gewone sterveling in het gezicht slaan en overtuigen van het groot gelijk van de katholieke kerk. En daarvoor haalt het alles uit de kast. Interesse gewekt? Klik hier om meer te leren over Barok.

Levensverloop Peter Paul Rubens

Peter Paul Rubens (1577-1640) werd vermoedelijk geboren in Siegen (gelegen in het huidige Duitsland) als het zesde kind in een gezin met zeven kinderen in het jaar 1577. Zijn vader, Jan Rubens, was advocaat en had in de jaren 1560 een schepenambt bekleed in Antwerpen. Door religieuze en politieke instabiliteit moesten zij de stad in 1568 ontvluchten: ze vreesden omwille van hun geloof (calvinisme) vervolgd te worden. Ze gingen eerst naar Keulen en dan naar Siegen. In Siegen had vader Jan die werkte voor de tweede vrouw van Willem van Oranje, een affaire met haar die uitkwam waardoor hij veroordeeld werd en twee jaar in de gevangenis belandde. Het gezin kreeg het financieel zwaar. De vader stierf in 1587 en het gezin keerde terug naar Antwerpen in 1590 waar Rubens’ Moeder, Maria Pypelinckx, zich bekeerde tot het Katholicisme.

Rubens kreeg een hoogstaande, humanistische opvoeding. Hij leerde vijf talen spreken. Later mocht hij een artistieke opleiding volgen, als leerling bij enkele Antwerpse meesters, o.a. Otto van Veen. In 1598 trad hij toe tot de Antwerpse Sint-Lucasgilde. Van 1600 tot 1608 verbleef hij in Italië (Venetië, Rome en Florence) (en ook in Spanje in 1603-1604), waar hij werkte aan het hof van Mantua en werken uit de oudheid en van Meesters uit de Renaissance en vroeg-barok bestudeerde en veel studies en schetsen maakte.

Na zijn terugkeer uit Italië in 1608, trouwde Rubens in 1609 met Isabella Brant waarmee hij zeer gelukkig was en drie kinderen kreeg. Hij werd in 1609 hofschilder van de aartshertogen Albrecht en Isabella. Dankzij het twaalfjarige bestand (1609-1621) en het goede bestuur van Albrecht en Isabella steeg de welvaart in Antwerpen en de Zuidelijke Nederlanden, en kreeg hij (meteen bij terugkomst uit Italië) meerdere lucratieve opdrachten van rijke handelaars en gildes, edellieden en religieuze ordes. Hij bouwde een hoogstaand en groot schildersatelier uit dat erg productief was en hem zeer rijk maakte. Hij liet zijn woonpaleis en atelier bouwen op de Wapper (dat vandaag een museum is, het Rubenshuis).

Rubens was multi-getalenteerd. Zo was hij ook diplomaat en vertrouweling van Aartshertogin Isabella en reisde hij naar Parijs, Madrid, Londen,… om onderhandelingen te voeren en te bemiddelen met diplomaten, edellieden en koningen in politiek erg onstabiele tijden. In 1633 stopte hij met deze activiteiten om meer vrijheid en vrije tijd te hebben.

In 1626 stierf zijn vrouw aan de pest op 34-jarige leeftijd. Vier jaar later hertrouwde Rubens (toen 53 jaar) met de zeer jonge Helena Fourment (16 jaar), zijn nichtje. Met haar kreeg hij nog vijf kinderen. Als Isabella zijn ware liefde en soulmate was, dan was Helena zijn jong blaadje, sex en passie, zo weggelopen uit één van zijn schilderijen. In 1640 stierf hij aan de gevolgen van jicht (waar hij al twintig jaar aan leed). Bij leven was hij uitgegroeid tot de grootste barokschilder van zijn tijd, wereldberoemd en de beroemdste Antwerpenaar ooit tot op de dag van vandaag.

Schilderstijl en invloeden, talenten, zijn schildersatelier en werken

Peter Paul Rubens (1577-1640) was geworteld in de Antwerpse bodem en de Vlaamse schilderstraditie. Rubens leerde het schildersvak bij Otto Van Veen. Tussen 1600 en 1608 verbleef hij in Italië (Venetië, Rome en Florence) (en ook in Spanje in 1603-1604), waar hij diep onder de indruk kwam van werken uit de oudheid, de Italiaanse meesters (die hij kopiëerde) en van de clair-obscure techniek van Caravaggio dat hij later ging toepassen in z’n eigen werk. Terug in Antwerpen groeide hij uit tot de belangrijkste barokschilder van de Lage Landen en ver daarbuiten. Hij werd wereldberoemd bij leven.

Rubens had vele talenten: hij was niet alleen wereldtop als kunstschilder, maar ook bedreven in andere kunsten: tekenaar, graficus, beeldhouwer en architect (hij hielp bij het ontwerp van z’n huis aan de Wapper). Hij was topdiplomaat voor de landvoogden Albrecht van Oostenrijk en Isabella van Spanje in wiens naam hij regelmatig naar de (koninklijke) hoven in het buitenland trok. De vijf talen die hij sprak kwamen daar handig bij van pas. Hij was bovendien een uitstekend ‘bedrijfsleider’ met een goede neus voor zaken van zijn schildersatelier op de Wapper. Hij was ook kunstverzamelaar van tijdgenoten en oude meesters. Tenslotte was Rubens ook een familieman (zijn gezin was erg belangrijk hoewel hij vaak afwezig was) en hij was een aimabel persoon (menselijk, sociaal bewogen, aangenaam in de omgang) en gek van Italië (Hij had er 8 jaar verbleven en droomde ervan eens terug te gaan).

De school en atelier van Rubens – Rubens was zeer productief maar veel werk gaf hij ook uit handen, aan leerlingen, assistenten of collega’s. Hoe intensief Rubens met een schilderij bezig was, hing ook af van de opdrachtgever en hoeveel die bereid was te betalen. Rubens concentreerde zich voor portretwerken meestal op de gezichten en de handen en maakte de ruwe schetsen van de achtergrond waarna zijn leerlingen overnamen. Frans Snyders was zelfstandig meester en specialist in stillevens en jachttaferelen. Hij kreeg vaak de opdracht om de dieren en planten in Rubens’ werken te schilderen. De twee beroemdste leerlingen van Rubens zijn Jacob Jordaens en Antoon van Dyck.

Zijn werken. Voor een (onvolledig) overzicht van zijn werken, klik door naar wikipedia

2 thoughts to “Achtergrondinfo: De wereld en de Barok van Peter Paul Rubens.”

Geef een reactie

%d bloggers liken dit: